Czasopisma szkolne w powiecie bialskim w latach międzywojennych

2020-06-26

Jeszcze niedawno, czasopisma były jednym z podstawowych źródeł wiadomości o wydarzeniach na świecie i w regionie, o życiu mieszkańców, pracy instytucji, organizacji, czy szkół. Obecnie coraz częściej taką funkcję informacyjną wypełniają, aktualizowane na bieżąco, portale w Internecie. Jednak żaden badacz historii regionu, nie pominie w swojej pracy archiwalnych czasopism lokalnych, w tym także nieco zapomnianych szkolnych, gdyż są one odzwierciedleniem zainteresowań i poglądów młodzieży, żyjącej w danym miejscu i czasie oraz klimatu epoki, w której młodzi ludzie dorastają.

Czasopisma szkolne czyli uczniowskie, często  nazywane pisemkami szkolnymi, pojawiły się na terenie Polski na początku XIX w. Młodzież w podzielonym między zaborcami kraju tworzyła różne nielegalne organizacje i przekazywała swój głos w czasopismach. Powstawały one zwłaszcza w ośrodkach akademickich. W Wilnie, w 1804 r. studenci wydali ponad dwadzieścia numerów „Tygodnika Wileńskiego". W Warszawie grono studenckie „Pod Barankiem" miało swój udział w wydawaniu „Kuriera Warszawskiego", „Gazety Warszawskiej", „Korespondenta Warszawskiego". Członkowie Związku Wolnych Polaków założyli pismo „Dekada Polska", które było popularne wśród studentów warszawskich i wileńskich. Podobne działania podjęła także młodzież szkół średnich. W zaborze pruskim popularny był akademicki „Znicz” (obecnie znany tylko z zapisów policyjnych). W 1826 r. w Krakowie utworzono Związek Bezimienny Uczniów Liceum im. św. Anny, który podjął próbę wydawania własnego pisma. W końcu XIX w. w zaborze rosyjskim młodzież skupiona w kołach samokształceniowych rozpoczęła wydawanie międzygimnazjalnego miesięcznika„Ruch", w którym zamieszczano utwory literackie i artykuły. Czasopisma uczniowskie rozwinęły się wówczas szczególnie w Galicji. W wielu szkołach średnich zaczęto wydawać pisma, które prezentowały obraz życia szkolnego. Należałydo nich: „Nasza Szkoła", „Buda", „Ze szkolnej ławy", „Brzask", „Promień" i in.

W latach międzywojennych nastąpił gwałtowny rozwój czasopism uczniowskich. Ich wydawanie w szkołach stało się wręcz „modne”. Początkowo tworzono pisemka, które najczęściej nie były drukowane, ale pisane ręcznie przez kalkę, a czasami powstawały tylko jako jedno egzemplarzowe gazetki. Badacze tematu obliczają, że  samych drukowanych tytułów gazetek szkolnych w Polsce było około pół tysiąca,  a razem z tymi niepublikowanymi to z pewnością byłoby ich kilka tysięcy. Z chwilą odzyskania przez Polskę niepodległości czasopisma szkolne stały się platformą młodzieży, na której wyrażała one swoje zdanie o problemach społecznych, kulturalnych i ideowych. Dały też możliwość zaprezentowania młodym ludziom swoich talentów literackich i artystycznych.

Czasopisma uczniowskie tworzono najczęściej za zachętą nauczyciela - polonisty, wychowawcy lub dyrektora szkoły, którzy widzieli w nich także skuteczną metodę pracy wychowawczej i dydaktycznej. Dlatego też dążyli do stworzenia jednego tytułu w szkole, z wielu drobnych klasowych pisemek, tworzonych indywidualnie przez uczniów.

W katalogu czasopism Miejskiej Biblioteki Publicznej w Białej Podlaskiej odnotowujemy pod hasłem czasopisma szkolne  ponad 100 rekordów. Wszystkie czasopisma mają charakter regionalny i zostały zgromadzone w Dziale Wiedzy o Regionie. Zaledwie kilka z nich to tytuły pochodzące z okresu międzywojennego.  Większość to pisemka, które zaczęto wydawać masowo w szkołach na południowym Podlasiu w latach 90., najczęściej techniką powielania. W zbiorze tym znajduje się także kilka tytułów drukowanych gazetek z lat 1918-1939. Są one dostępne także w wersji zdigitalizowanej,   w zasobach Bialskiej Biblioteki Cyfrowej.

Znanym i popularnym tytułem, nie tylko wśród uczniów szkół bialskich, ale tez wśród mieszkańców Białej, było czasopismo Młodzież z Podlasia : miesięcznik młodzieży gimnazjalnej w Białej Podlaskiej. Ukazywało się w latach 1922-1935. Kształt pisma stworzyli członkowie Organizacji Młodzieży Szkół Średnich, która miała swoje wpływy w dwóch gimnazjach bialskich – męskim im. J.I. Kraszewskiego i żeńskim im. Emilii Plater. Pismo miało stałe działy : ideowo-wychowawczy, regionalny – podlaski, artystyczny, humorystyczno – szaradowy i kronikarski. Najpierw było miesięcznikiem, później ukazywało się nieregularnie. Miało najczęściej objętość 12 stron. Na uwagę zasługuje numer z 1928 r. poświęcony 300 rocznicy powstania gimnazjum J. I. Kraszewskiego, który liczył 24 strony i zawierał fotografie.

Drugim ośrodkiem na terenie pow. bialskiego, w którym ukazywało się czasopismo szkolne było Seminarium Nauczycielskie w Leśnej Podlaskiej.  W latach 1924-1927 poszczególne klasy wydawały efemeryczne, rękopiśmienne, ozdabiane rysunkami gazetki, jak "Dobra Chęć", "Nasze Echo", "Ogniwo", "Pobudka", Współpraca", "Nasz Nurt", "Nasz Cel". Takim bardziej zorganizowanym czasopismem był Promyk : pisemko młodzieży Seminarium Nauczycielskiego w Leśnej Podlaskiej. Gazetka ukazywała się w latach 1921-1925, a część numerów była już wydana technika drukarską. Z tej tradycji narodził się drukowany, ogólnoszkolny Łącznik : miesięcznik młodzieży Państwowego Seminarium Nauczycielskiego im. Mieczysława Brzezińskiego w Leśnej Podlaskiej, który ukazywał się w latach 1927-1935.

Wstęp do pierwszego numeru określił cel powstania czasopisma, które miało być „wyrazem życia młodzieży, jej zainteresowań i upodobań” oraz łącznikiem pomiędzy szkołą, a jej absolwentami. Treść podzielona była na działy : literacki, wiadomości z Leśnej, z naszego życia, dział naukowy, kronika szkoły, dział sportowy, dział rozrywkowy, kronika szkoły ćwiczeń, które zmieniały się w poszczególnych latach. Liczyło zazwyczaj 16 stron.

Jeszcze jednym interesującym czasopismem szkolnym z okresu międzywojennego, do którego dotarliśmy oraz opublikowaliśmy w bibliotece cyfrowej jest Wspólna Praca: miesięcznik samorządu Szkoły Powszechnej nr 2 w Międzyrzecu Podlaskim. Ukazywało się w latach 1937-1938. Tytuł ten jest jedynym, znanym nam drukowanym czasopismem z tego okresu, wydawanym na terenie pow. bialskiego przez szkołę podstawową.  Był redagowany przez przedstawicieli samorządu ogólno-szkolnego, a do komitetu redakcyjnego wchodziło
z każdej klasy (począwszy od 4-tej) jedno dziecko. Zamieszczano w nim przede wszystkim wiadomości z pracy samorządu szkolnego, a także humory, wiersze, hasła propagandowe
 i rozrywki umysłowe. Było niewielkie objętościowo, liczyło przeważnie 6 stron.

Na zakończenie tej krótkiej prezentacji zachęcamy zainteresowanych do przeczytania szerszego opracowania o czasopismach szkolnych, nie tylko z okresu międzywojennego, a mianowicie artykułu Zofii Marciniak „Szkolne czasopisma regionu bialskopodlaskiego” dostępnego on-line  w Podlaskim Kwartalnik Kulturalnym 2008 nr 4 lub w tradycyjnej, papierowej formie czasopisma w Dziale Wiedzy o Regionie.

* W tekście wykorzystano fragment artykułu D. Koźmian : Funkcje wychowawcze czasopism uczniowskich w okresie międzywojennym w Polsce. „Rozprawy z Dziejów Oświaty” T. 32 (1989) s. 32-33.

Opublikowane przez: Administrator