Regionalne wątki starodruków z Bialskiej Biblioteki Cyfrowej

2020-05-21

W Bialskiej Bibliotece Cyfrowej dostępnej online na stronie naszej biblioteki publikujemy przede wszystkim różnego typu dokumenty związane tematycznie z Białą Podlaską i południowym Podlasiem, ale nie tylko. Stworzyliśmy także kolekcję "Dziedzictwo kulturowe". Jakie dokumenty w niej prezentujemy? Są to przede wszystkim wartościowe historycznie książki, czasopisma i druki ulotne polskie i zagraniczne, a wśród nich te najcenniejsze,  nazywane starodrukami.

Starodruk to publikacja drukowana z okresu - od wynalezienia druku do końca 18 w. Cechuje ją ręczny proces tworzenia wszystkich składników: produkcja papieru, skład drukarski, ilustracje i oprawa. Te najstarsze wydrukowane (do roku 1500 włącznie) książki, ryciny i mapy umownie określa się mianem inkunabułów (z łac. incunabula, czyli powijaki). Współcześnie za datę końcową „starodruku” przyjmuje się rok 1800.

Starodruki udostępnione w Bialskiej Bibliotece Cyfrowej to w większości wydawnictwa obcojęzyczne (łacińskie, francuskie i in.), które powstawały w całej Europie, w typografiach francuskich, włoskich, flandryjskich, austriackich, niemieckich i czeskich. Wśród nich znalazły się także książki wydawane w języku polskim, w oficynach działających na terenie Polski, najczęściej w Krakowie, Warszawie czy też Wilnie.

Większość polskojęzycznych starodruków pochodzi z 18 w. Jedynym 17 w. drukiem wielojęzycznym, w którym  występuje język polski jest Thesavri Polonolatinogræci Gregorii Cnapii [...] Tomvs [...]. T. 2. To trzecie wydanie słownika polsko – łacińsko –greckiego,  jezuity Grzegorza Knapiusza z 1652 r. Wśród książek z 18 w. wydrukowanych w języku polskim można znaleźć różne gatunki, np. kazania Michała Łosiowica z 1713 r. Residencia Pana nad Pany i swiętego nad swiętemi abo kazania o taiemnicach, naukach i czynach Christusa Pana …, czy ks. Piotra Skargi Kazania Na Niedziele y Swięta Całego Roku T. 3 z 1793 r., poezję,  jak  Zbior rytmow duchownych panegirycznych, moralnych i swiatowych [...] Elżbiety Drużbackiej z 1752 r., wydawnictwa poradnikowe, np. tłumaczenie poradnika o zdrowiu Sztuka utrzymania zdrowia y oney historya albo zebranie wszystkiego tego, co lekarze y filozofowie dawni y teraznieysi przepisali do utrzymania zdrowia… Jamesa Mackenzie z 1769 r., podręczniki, jak Traktat Początkowy Czyli Początki Fizyki  Mathurin-Jacques  Brissona z 1800 r. lub dzieło o kometach Jana Bohomolca Prognostyk Zły czy Dobry Komety Roku 1769 y 1770 Albo Natura y Koniec Komet od potopu świata aż do tego roku z 1770 r.

Trudno znaleźć „regionalia” wśród starodruków. Jednak można wskazać kilka publikacji w bibliotece cyfrowej, które przeważnie ze względu na autora maja związki z Podlasiem. W 1730 r. ukazały się Annotacye Historyczne O Początku, Dawnocsi [!], Zacnosci, Heroicznego Y Wielce Sławnego W Krolestwie Polskim Orderu Kawalerow Białego Orła Przez [...]  Jana Fryderyka Sapiehy,  kanclerza wielkiego litewskiego, starosty brzeskiego, który dużą część życia spędził w Kodniu. Z jego inicjatywy powstała Kodeńska Galeria portretów Sapieżyńskich, umieszczona w tamtejszym kościele i składająca się z 70 portretów rodu Sapiehów. Jego żoną była Konstancja - siostra Michała Kazimierza Radziwiłła "Rybeńki", VI pana na Białej.

Iosaphatidos sive de nece B. Iosaphat Kuncewicz Archiepiscopi Polocensis Ritus Græci, pro Unione & Sancta Sede Apostolica Romana…  to wydanie poematu Mikołaja Kmicica, jezuity, polskiego poety piszącego po łacinie z 1748 r., poświęconego św. Jozefatowi Kuncewiczowi, biskupowi męczennikowi unickiemu, którego relikwie przez wiele lat przebywały w Białej, przywiezione z Połocka w 1705 r. Najpierw znajdowały się w kaplicy zamkowej Radziwiłłów, a następnie w kościele bazylianów, który był ważnym ośrodkiem kultu dla ludności unickiej na Podlasiu i Chełmszczyźnie. Po kasacji bazylianów w Białej Podlaskiej, na rozkaz gubernatora Stiepana Gromieki trumna została zniesiona do podziemia klasztornego, zasypana piaskiem i śmieciami, a wejście zamurowano. Ciało Jozafata zostało odnalezione dzięki pomocy Emiliana Radomińskiego w 1916 i przewiezione do bazyliki świętego Piotra w Rzymie.

Postacią znaną na Podlasiu jest ks. Krzysztof Kluk. Wielu mieszkańców wschodniej Polski z pewnością było gościem Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Patron muzeum był nie tylko księdzem, ale zajmował się też nauką. Kształcił się m. in. w Drohiczynie oraz w szkole pijarskiej w Łukowie. Ukończył seminarium duchowne, ale uzyskał też tytuł doktora nauk wyzwolonych i filozofii Akademii Wileńskiej. W 1770 r. objął probostwo w Ciechanowcu i na tym stanowisku pozostał do śmierci w 1796 r. Zasłynął przede wszystkim jako przyrodnik badając głównie rejon Podlasia i Mazowsza. Miał też możliwość korzystania z bogatej biblioteki i zbiorów muzealnych gabinetu przyrodniczego księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w Siemiatyczach. Opublikował wiele prac, które stanowiły przełom w ówczesnych polskich naukach przyrodniczych i rolniczych., m.in. Rzeczy kopalnych, osobliwie zdatnieyszych szukanie, poznanie i zażycie [...] podręcznik geologii i mineralogii z 1781 r. oraz  podręcznik Botanika dla Szkół Narodowych, [...] przez J X. Krzysztofa Kluka [...] z 1785 r.

Z pewnością mieszkańcom powiatu bialskiego, a zwłaszcza Janowa Podlaskiego, bliższa jest postać ks. biskupa Adama Naruszewicza, autora opublikowanego u nas jednego z tomów Historyi narodu polskiego od początku chrześcianstwa [...]. T. 4, Panowanie Piastow. Adam Naruszewicz był jezuitą, nadwornym historykiem, poetą, dramatopisarzem i tłumaczem, a także biskupem smoleńskim i łuckim, senatorem, sekretarzem Rad Nieustającej. Pisał dzieła historyczne i wiersze, zasłynął zwłaszcza satyrami. Uznanie przyniosło mu napisanie takiego dzieła jak Historia narodu polskiego. Tomy od 2 do 7 (ostatniego) wyszły w latach 1780 do 1788. Tom pierwszy, który miał traktować o czasach przedchrześcijańskich nie został przez A. Naruszewicza ukończony, a zgromadzone przez niego materiały wydało po jego śmierci Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk. Ostatnie 6 lat życia, jako biskup łucki, Adam Naruszewicz spędził w Janowie Podlaskim. Zmarł w 1796 r. i został pochowany w kolegiacie. Był ostatnim biskupem łuckim. Wraz z jego śmiercią, Janów przestał być siedzibą biskupów łuckich, a władze carskie odebrały rezydencję biskupom.  

To tylko kilka wątków związanych z naszym  regionem  związanych ze starodrukami z kolekcji Bialskiej Biblioteki Cyfrowej. Nawet jeżeli nie znajdziemy tam historii Podlasia, to warto poznać język polski, jego składnię, ortografię i semantykę w Polsce 17-18 w., a także technikę i styl wydawania starodruków. Takie książki, często jeszcze bardzo bogato oprawione, gościły w bibliotekach możnowładców, także związanych
z Podlasiem  domach Radziwiłlów czy Sapiehów.

 

Opublikowane przez: Administrator